Ear-opener: De kracht van luisteren in een wereld die kijkt

Recent vond een gesprek plaats met Bram van Boxtel, humanist en filosoof, die promoveert op het begrip resonantie, naar de theorie van de Duitse socioloog Hartmut Rosa. Zijn betoog over hoe bijzonder het fenomeen luisteren is, verdient volgens ons meer aandacht.

“Wat gebeurt er als er geluisterd wordt? Waar bevindt iemand zich wanneer de oren worden gespitst?" Het zijn vragen die niet snel gesteld worden. Omdat we zo gewend zijn aan onze zintuigen, lijken ze vanzelfsprekend. Maar in het stilstaan bij deze vanzelfsprekendheden, betoogt Hartmut Rosa, leren we iets fundamenteels over onze wereld.

Gedurende de afgelopen eeuw is onze maatschappij veelvuldig geduid aan de hand van het oog. Wie kijkt, denkt te weten wat hij ziet. De ogen lijken niet te liegen: met het kijken wordt de buitenwereld vastgelegd, als een kleine foto. Het oog fixeert de wereld, legt haar vast. Als we over de wereld denken volgens de logica van het kijken, gaan we uit van een vaststaande en daarmee te controleren werkelijkheid. Maar, oppert Rosa, wat zou er gebeuren als we onze wereld begrijpen vanuit ons vermogen om te luisteren?

Er gebeurt namelijk iets bijzonders in het luisteren. Luisteren is niet louter passief, waarin alleen ontvangen wordt, maar ook niet volledig actief, zoals schrijven, fietsen of spreken. Natuurlijk is luisteren afhankelijk van iemand die spreekt, maar er is ook inspanning nodig om te ontvangen en te begrijpen. Het luisteren bevindt zich daarmee op een bijzondere plek, tussen het passieve en actieve in. Het is een activiteit die zich niet volledig laat controleren: soms spreekt de ander te onduidelijk, of lukt het niet om de aandacht af te stemmen.

Voor Rosa is luisteren bij uitstek een gebeurtenis van resonantie: re-sonere, weerklinken. Resonantie staat niet alleen bij luisteren op het spel. Mensenlevens zitten vol met resonante momenten. Rosa geeft voorbeelden van hoe de logica van weerklinken een rol speelt in tal van domeinen, van romantische relaties tot onderwijs en zelfs democratie. Binnen de momenten die ons het meest dierbaar zijn, voelen we ons aangesproken en zetten we onze aandacht in om te luisteren – om innerlijk mee te klinken. Deze dynamiek blijft echter het meest tastbaar in het luisteren.

Wanneer luisteren werkelijk lukt, wordt afscheid genomen van controle en beweegt men aandachtig mee. Eigenlijk zijn we ten diepste luisterende wezens, zegt Rosa. Hij laat ons achter met de vraag: "Hoe zou onze wereld eruitzien als we een en al oor durfden te zijn?”

Jaarlijks trainen en begeleiden trainers van de Luisterlijn honderden vrijwilligers in hun luister- en gespreksvaardigheden. Zij delen hun kennis en ervaringen graag om jou en anderen te inspireren beter te leren luisteren. Deze bijdrage is geschreven door Lisette Marcelissen, officemanager van de Luisterlijn Online.